Bayram Ali AktepeFelsefe - HikmetTöreli Yazılar

Sezai Karakoç: Bir Ömrün İstikameti, Bir Medeniyetin Dirilişi

Bir medeniyet, onu anlatanların çokluğuyla değil, onun ahlâkını hayatına taşıyanların varlığıyla dirilir.

Bazı insanlar çağlarının içinde yaşar; bazıları ise çağlarının aşamadığı bir meselenin içinde yaşarlar. Sezai Karakoç ikinci türdendi. Onun hayatını anlamak için bir şairin biyografisinden, bir mütefekkirin eser listesinden veya bir hareketin tarihinden daha fazlasına bakmak gerekir. Çünkü Karakoç, düşüncesini hayatından, hayatını şahsiyetinden, şahsiyetini de inandığı hakikatten ayırmadı.

Belki de onu asıl büyük kılan, yazdıkları kadar yazdıklarının gerektirdiği biçimde yaşamaya çalışmasıydı.

Modern zamanların insanı kendisine sürekli yeni hedefler koyuyor: Daha yüksek makam, daha geniş çevre, daha fazla itibar, daha büyük servet, daha görünür bir hayat… Başarıyı bunların toplamıyla ölçen bir dünyada Karakoç başka bir ölçü önerdi. İnsanın büyüklüğünü sahip olduklarında değil, sahip olma imkânına rağmen vazgeçebildiklerinde aradı. Bir ömür boyunca düşüncesini bir kariyer planına, şiirini şöhret sermayesine, fikrî mücadelesini siyasî nüfuza dönüştürmedi.

Onun hayatındaki adanmışlık, romantik bir dava söyleminden ibaret değildi. Diriliş dergisinin yıllar boyunca farklı aralıklarla yayımlanması, ekonomik güçlükler, kapanmalar, toplatmalar ve bütün bunlara rağmen sürdürülen yayın faaliyeti, bu adanmışlığın somut tarihidir. Bir dergiyi yaşatmakla yetinmedi; bir düşünce dilini, bir edebiyat anlayışını, bir medeniyet hafızasını yaşatmaya çalıştı.

Burada istikrar kelimesinin gerçek anlamı ortaya çıkıyor. İstikrar, aynı yerde durmak değil, şartlar değişirken istikameti kaybetmemektir. Karakoç’un 63 esere yayılan külliyatı da bu sürekliliğin izidir. Körfez, Şahdamar, Hızırla Kırk Saat, Taha’nın Kitabı, Gül Muştusu, Ayinler, Alınyazısı Saati; düşünce alanında İslâm’ın Dirilişi, Ruhun Dirilişi, İnsanlığın Dirilişi, Yitik Cennet, Diriliş Neslinin Âmentüsü, İslam Toplumunun Ekonomik Strüktürü ve Kıyamet Aşısı… Bunlar ayrı ayrı kitaplardan ziyade, aynı büyük medeniyet sorusunun farklı zamanlarda açılmış sayfalarıdır.

Karakoç’un asıl meselesi, Müslümanların geçmişte ne kadar büyük oldukları değil, bugün neden kendi tarihlerini kuran bir özne olmaktan uzaklaştıklarıdır.

Bu sorunun cevabını yalnızca siyasette veya ekonomide aramaz. İnsan, toplum ve medeniyet arasındaki bağı yeniden kurmaya çalışır.

Gazâlî’den İkbal’e uzanan düşünsel akrabalık

Karakoç’u anlamak için Gazâlî ile kurulabilecek mukayese özellikle önemlidir. Gazâlî’nin ilim ile amel arasındaki mesafeyi kapatma çabası, bilginin ahlâkî bir sorumluluğa dönüşmesi, nefsin terbiyesi ve ihlâs meselesi, Karakoç’un şahsiyet ve diriliş anlayışını okumak için güçlü bir düşünsel mercek sunar.

Gazâlî, bilginin insanı dönüştürmediği yerde onun hakiki değerini sorgular. Karakoç da medeniyet iddiasını yalnızca bilgi birikimine, tarihî mirasa veya kurumsal güce bağlamaz. Bu mirası taşıyacak insanın ruhen ve ahlâken yeniden kurulmasını ister. Birinde ilim ile amel arasındaki kopuş, diğerinde medeniyet ile insan arasındaki kopuş temel meselelerden biridir.

Muhammed İkbal’le kurulan yakınlık ise başka bir boyut taşır. İkbal’in insanı edilgenlikten çıkaran, iradesini ve sorumluluğunu yeniden hatırlatan benlik düşüncesi, Karakoç’un diriliş insanıyla buluşur. Ancak Karakoç’un aradığı insan, yalnızca güçlü bir birey değildir; kendi varlığını tevhit, ahiret ve medeniyet sorumluluğu içinde anlamlandıran insandır.

Necip Fazıl’la ilişkisi de bir düşünce mirasının nasıl devralınıp aşılabileceğine dair önemli bir örnektir. Büyük Doğu’nun açtığı fikrî ufuk, Karakoç’ta Diriliş adıyla daha kapsamlı bir medeniyet tasavvuruna dönüşür. Necip Fazıl’ın sarsıcı hitabeti ve inkılapçı tavrına karşılık Karakoç, şiirden ekonomiye, sanattan tarihe, eğitimden siyasete uzanan bir yeniden inşa düşüncesi geliştirir.

Nurettin Topçu’nun isyan ahlâkı da bu çerçevede anlam kazanır. Topçu’da çıkar düzenine ve ahlâkî uyuşmaya karşı insanın iradî başkaldırısı vardır. Karakoç’ta bu itiraz, bir medeniyetin yeniden ayağa kaldırılması sorumluluğuna dönüşür.

Bu düşünürleri birbirine benzetmek değil, her birinin açtığı kapıyı görmek gerekir. Gazâlî insanın iç dünyasındaki arınmayı, İkbal irade ve benlik meselesini, Topçu ahlâkî itirazı, Necip Fazıl fikrî mücadeleyi belirginleştirir. Karakoç ise bunlarla konuşan, fakat kendi özgün şiir ve medeniyet dilini kuran bir mütefekkirdir.

Bir dergiden doğan nesil: Diriliş’in insan yetiştirme iddiası

Karakoç’un büyüklüğünü yalnızca kendi eserleriyle ölçmek de yeterli değildir. Bir düşünürün gerçek tesiri, kendisinden sonra hangi düşüncelerin, hangi edebî seslerin ve hangi insan tiplerinin ortaya çıkmasına imkân verdiğiyle de anlaşılır.

1960’ta yayımlanmaya başlayan Diriliş, bu bakımdan Türkiye’nin düşünce ve edebiyat tarihinde ayrı bir yere sahiptir. Dergi, yalnızca Karakoç’un yazılarını yayımladığı bir mecra değildi. Genç şairlerin, hikâyecilerin, deneme yazarlarının ve düşünce insanlarının kendi seslerini aradıkları bir fikrî laboratuvardı.

Rasim Özdenören’in hikâyelerinde insanın iç çatışmaları ve modernleşmenin meydana getirdiği yabancılaşma; Cahit Zarifoğlu’nun şiirinde metafizik duyarlılık ve dilin imkânları; Erdem Bayazıt’ın şiirinde tarih, coğrafya ve medeniyet bilinci; Alaeddin Özdenören’in şiirinde iç dünya ve varoluş arayışı; Ebubekir Eroğlu’nun düşünce ve şiirinde estetik ile medeniyet ilişkisi, bu geniş edebiyat ikliminin farklı yüzleridir.

Cahit Koytak’ın şiirsel arayışı, İsmail Kıllıoğlu’nun felsefî ve düşünsel katkıları, Osman Sarı’nın şiiri, Durali Yılmaz’ın hikâye ve roman çalışmaları da bu çevrenin çoğul üretim dünyasını gösterir. İsmet Özel’in de Diriliş’te yer almış olması, bu yayın çevresinin farklı şiir ve düşünce istikametlerine açılan kapısını ayrıca gösterir.

Daha sonraki yayın dönemlerinde Hüseyin Atlansoy, Mevlâna İdris ve başka genç isimlerin Diriliş sayfalarında görünmesi, bu edebî iklimin yeni kuşaklara açılmaya devam ettiğini gösterir.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Bu isimlerin hepsi aynı düşünsel çizgide, aynı şiir anlayışında veya aynı ölçüde Karakoç’un doğrudan öğrencisi değildi. Nuri Pakdil’in kendi bağımsız edebî ve fikrî istikameti, İsmet Özel’in düşünsel dönüşümü, Mavera çevresinin sonraki teşekkülü ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Fakat Diriliş’in oluşturduğu yayın ve düşünce iklimi, bu isimlerin önemli bir bölümünün edebiyat ve düşünce hayatıyla temas ettiği bir zemindi.

Karakoç’un dergiciliğinin asıl başarısı burada yatıyor: Kendisine benzeyen insanlar yetiştirmekten çok, bir düşünce iklimi içinde farklı seslerin ortaya çıkmasına imkân vermek.

Bu, bir neslin önüne hazır cevaplar koymaktan daha zor bir iştir. Çünkü bir fikir adamının gerçek tesiri, kendi sesinin yankısını çoğaltmasıyla değil, kendisinden sonra yeni seslerin doğmasına zemin hazırlamasıyla ölçülür.

Diriliş’in şiir, hikâye ve deneme yanında Batı düşüncesinden, çağdaş İslam dünyasından, klasik tasavvuf ve edebiyat birikiminden çevirilere yer vermesi de bu yüzden önemlidir. Kierkegaard, Heidegger, Eliot, Rilke ve Virginia Woolf gibi isimlerin yanı sıra İkbal, Malik bin Nebi, Muhammed Hamidullah ve Ali Nedvî gibi düşünürlerin aynı yayın ufkunda buluşması, kapalı bir düşünce çevresinden söz edemeyeceğimizi gösterir.

Karakoç’un kendi medeniyet merkezini koruması, dünyaya kapanması anlamına gelmiyordu. Tam tersine, dünyayı tanımadan medeniyet iddiası kurulamayacağını biliyordu.

Dostluk, hicap ve insanı incitmeyen büyüklük

Karakoç’un şahsiyetini yalnızca büyük eserleri üzerinden okumak, onun insanî inceliğini eksik bırakır.

Cemal Süreya’nın tanıklıkları burada ayrı bir önem taşır. İkinci Yeni’nin iki farklı şiir damarında yer alan bu iki şairin ilişkisi, edebiyatın ideolojik sınırları aşan insanî tarafını gösterir.

Süreya’nın Necip Fazıl’a gösterilen maddî fedakârlığa ilişkin anlattığı hatıra, Karakoç’un kendi hatıralarında itiraz ettiği bir anlatıdır. Fakat bu itirazı yalnızca bir hesap düzeltmesi gibi okumamak gerekir. Karakoç’un mizacında şahsına yapılan övgüden, iyiliğinin anlatılmasından hicap duyan bir taraf vardır. Onun iyiliği bir itibar sermayesine dönüştürmeye yanaşmaması, şahsiyetinin önemli bir boyutudur.

Cemal Süreya’nın Karakoç için kullandığı o eşsiz ifade de bu terkibi yakalar:

“Alçakgönüllülükle katı yüksek uçuyor.”

İnsanın hem mahcup hem tavizsiz, hem mütevazı hem büyük bir iddia sahibi olabileceğini anlatan birkaç kelime…

İsmet Özel’e ilişkin aktarılan hatıra da aynı inceliğin başka bir örneğidir. Özel’in hâlâ eskisi gibi şiir yazdığı söylendiğinde Karakoç’un, “Tabii eskisi gibi yazacak, çünkü eskiden de bizdendi!” cevabını verdiği anlatılır. Bu sözün İsmet Özel’e ulaştığında, “Teveccüh göstermiş, biraz tozlanmıştım, şimdi silkindim” karşılığını verdiği aktarılır.

Bu küçük konuşmada büyük bir entelektüel erdem saklıdır: Fikir ayrılığına rağmen insanın geçmişteki kıymetini teslim etmek. Bir insanın bugünkü düşüncesi değişti diye dün ortaya koyduğu estetik ve fikrî değeri yok saymamak.

Karakoç’un Cemal Süreya’ya yazdığı şiirde de aynı incelik görülür. Şairin dünya görüşüne katılmak zorunda hissetmeden şiirinin hakkını teslim edebilmek… Bu, bugünün kutuplaşmış entelektüel dünyasında giderek kaybolan bir meziyettir.

Çünkü gerçek düşünce insanı, yalnızca kendi mahallesinin alkışladıklarına değil, hak edene hakkını teslim edebilendir.

Diriliş’in bugüne yönelttiği soru

Karakoç’un düşüncesi bugün yalnızca edebiyat tarihi bakımından değil, toplumun geleceği açısından da yeniden okunmalıdır.

Eğitim kurumları çoğalabilir, üniversiteler büyüyebilir, şehirler gelişebilir; fakat bunların hiçbiri kendiliğinden erdemli insan yetiştirmez. Bilginin ahlâktan, başarının liyakatten, inancın adaletten, dostluğun vefadan ayrıldığı yerde toplumsal çözülme başlar.

Karakoç’un diriliş düşüncesi, bu kopuşlara karşı insanı yeniden merkeze alan bir medeniyet çağrısıdır.

Onun tasavvurunda eğitim, yalnızca meslek sahibi insan yetiştirme işi değildir. Ekonomi, yalnızca üretim ve tüketim rakamlarından ibaret değildir. Siyaset, yalnızca iktidarı elde etme ve sürdürme faaliyeti değildir. Sanat da piyasanın talebine göre biçimlenen bir üretim değildir.

Bütün bunların üzerinde, insanın neye inandığı, neye hizmet ettiği ve hangi ahlâkî ölçülerle yaşadığı sorusu vardır.

Bugün Karakoç’un mirasına sahip çıkmak, onun adını anma programlarında tekrarlamakla sınırlanamaz. Bir öğretmenin bilgisini nüfuz aracına dönüştürmemesi, bir akademisyenin hakikati unvanından üstün tutması, bir siyasetçinin makamı emanet bilmesi, bir sanatçının eserini piyasanın beklentilerine teslim etmemesi, bir dostun zor zamanda dostunu terk etmemesi… Diriliş’in toplumsal karşılığı ancak bu tür davranışlarda görünür.

Karakoç’un hayatında makam ve mevkiye mesafeli duruş, dünyadan el etek çekmek değildi. Dünyanın içinde bulunup dünyanın ölçülerine esir olmamaktı. Tamah etmemenin, üretmekten vazgeçmek olmadığını; mahviyetin iddiasızlık, tevazunun şahsiyetsizlik anlamına gelmediğini gösterdi.

Onun ardından duyduğumuz hüznün bir nedeni de budur. Sadece büyük bir şairi değil, fikrini hayatının önüne geçirmeyen; hayatını da fikrinin arkasına saklamayan bir şahsiyeti kaybettik.

Sezai Karakoç’un mirası, geçmişin ihtişamını anlatan bir nostalji değil, geleceğin insanını yetiştirme sorumluluğudur. Gazâlî’nin ilimle ameli buluşturan ahlâkî hassasiyeti, İkbal’in insanı ayağa kaldıran iradesi, Âkif’in şahsiyetinde görülen ahlâkî sebat ve Topçu’nun isyan ahlâkıyla konuşan bu düşünce, Karakoç’ta kendine özgü bir medeniyet projesine dönüşür.

Onun 63 eserinin, şiirlerinin, dostluklarının ve yetişmesine zemin hazırladığı edebî kuşağın ortak paydasında tek bir çağrı duyulur: İnsan, kendisini ve toplumunu yeniden kurmak zorundadır.

Karakoç, Diriliş’i yalnızca anlatmadı; bir ömrü onun hizmetine verdi. Makamı değil istikameti, görünürlüğü değil üretimi, biriktirmeyi değil vermeyi, alkışı değil hakikati seçti. Şimdi onun ardından asıl sorulması gereken, kaç kitabını okuduğumuz değil, onun kadar uzun süre hangi hakikatin yanında durabileceğimizdir.

Çünkü bir medeniyet, onu anlatanların çokluğuyla değil, onun ahlâkını hayatına taşıyanların varlığıyla dirilir.

İlgili Makaleler

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu