
Bu yazının başında bir hususu ifade etmekte ve önemli bir hakkı teslim etmekte fayda görüyorum.
Bu yazı dizisinde ifade etmeye çalıştığım düşünceler, bir sabah uyandığımızda zihnimizde kendiliğinden zuhur etmiş fikirler değildir.
Bizden önce bu meseleleri dert edinmiş, bunun ıstırabını çekmiş, kalemini ve ömrünü bu davaya adamış büyüklerimiz var.
Ben kendi fikrî yolculuğumda özellikle dört ismin tesirini derinden hissettim: Mahir İz, Nurettin Topçu, Cemil Meriç ve Sezai Karakoç merhumlar.
Bu isimlerin düşünce dünyaları elbette birbirinin aynısı değildir. Her birinin kendine mahsus bir üslubu, fikrî öncelikleri ve meseleleri ele alış biçimi vardır.
Ancak benim nazarımda onları buluşturan bir ortak bir payda bulunuyor:
İnsanı yalnızca maddi başarılarıyla tarif etmeyen, onu ahlâkî, fikrî ve medeniyetle irtibatlı bir varlık olarak ele alan anlayışları.
Nurettin Topçu ve maarifin ruhu
Nurettin Topçu’nun Türkiye’nin Maarif Davası adlı eserini okurken insan yalnızca bir eğitim sisteminin tenkidini okumaz.
Aynı zamanda bir milletin ruhunu, mekteplerini, muallimlerini ve gençliğini yeniden inşa etme arzusuyla karşılaşır.
Topçu, maarifi basit bir öğretim tekniği meselesine indirgemez. Onun düşüncesinde mektep, hakikat arayışının; muallim ise mesuliyetin taşıyıcısıdır.
Bu bakımdan Topçu’nun yaklaşımında üzerinde durmamız gereken iki temel kavram görüyorum:
Hakikat aşkı ve mesuliyet.
Hakikat aşkı olmayan bir ilim anlayışı, insanı yalnızca bilginin tüketicisi hâline getirebilir.
Mesuliyet taşımayan bir öğretmen ise öğretimi yalnızca yerine getirilmesi gereken bir göreve indirgeyebilir.
Hâlbuki muallim, insan yetiştirdiğinin farkında olan kişidir.
Kendisine emanet edilen her talebenin yalnızca bugünüyle değil, geleceğiyle de ilgili olduğunu bilen kişidir.
Ve bir milletin geleceğinin sınıfta verilen derslerden daha fazlasıyla şekillendiğinin şuurunda olan kişidir.
Topçu’nun maarif davamıza ilişkin tenkitleri, aradan geçen onca zamana rağmen neden hâlâ canlıdır?
Çünkü onun sorduğu suallerin bir kısmına henüz ikna edici cevaplar veremedik.
Mektep nedir?
Muallim kimdir?
Gençlik nasıl yetişmelidir?
Ve milletin kendi mektebi nasıl olmalıdır?
Bu soruları yeniden ve yeniden sormak, cevapları üzerinde samimiyetle kafa yormak zorundayız.
Mahir İz ve yaşayan muallimlik
Mahir İz merhumun hatıralarından, yetiştirdiği talebelerden ve muallimlik çizgisinden öğrendiğimiz husus ise ilmin yalnızca anlatılmadığı, aynı zamanda yaşandığıdır.
Bir insanı yetiştirmek için yalnızca ona bir ders anlatmanız yeterli değildir.
Onun gönlüne dokunmanız, kendisine kıymet verdiğinizi hissettirmeniz ve gerektiğinde hayatının sonraki safhalarında da yanında durmanız gerekir.
Biz bugün öğretmenliğin mesai saatlerini konuşuyoruz.
Elbette öğretmenin emeğinin karşılığı verilmelidir. Geçimini temin etmesi, ailesine vakit ayırması, mesleğini insanca şartlarda icra edebilmesi son derece önemlidir.
Ancak hocalık ilişkisinin yalnızca ücret ve mesai üzerinden tarif edilemeyecek bir tarafı da vardır.
Mahir İz’in temsil ettiği öğretmenlik çizgisi, bana bu tarafı hatırlatıyor.
Bir öğretmen düşününüz…
Aradan otuz yıl geçmiş; talebesi onun anlattığı bir konuyu belki unutmuş ama kendisine gösterdiği merhameti, ettiği nasihati veya örnek davranışını unutmamış.
İşte orada yalnızca öğretim yapılmamış, bir insanın şahsiyetine dokunulmuştur.
Cemil Meriç ve irfan
Üçüncü ismimiz Cemil Meriç.
Cemil Meriç, zihnî bağımsızlığı ve kavramların arkasındaki medeniyet dünyasını sorgulayan bir münevverdir.
Özellikle Bu Ülke ve Kültürden İrfana çizgisinde üzerinde durduğu mesele şudur:
Biz kendi meselelerimizi hangi kavramlarla düşünüyoruz?
Kelimelerimiz gerçekten bizim dünyamızı mı anlatıyor, yoksa başkalarının kurduğu düşünce kalıplarını mı tekrar ediyoruz?
Bugün eğitime dair konuşurken başarı, performans, verimlilik, paydaş, rekabet, kariyer, istihdam edilebilirlik gibi kavramları sürekli kullanıyoruz.
Bu kavramların her biri belirli bir ihtiyaca karşılık gelebilir. Hiçbirini peşinen reddetmiyorum.
Fakat soruyorum:
Edep nerede?
Hikmet nerede?
İrfan nerede?
Fedakârlık, merhamet, tevazu, kanaat ve hizmet şuuru nerede?
Bunlar ölçülmesi zor, sübjektif hususlar diye eğitim sisteminin dışına mı çıkarılmalıdır?
İnsanı insan yapan her şeyi sayılara dökebilir miyiz? Ya da dökmeli miyiz?
Cemil Meriç’in irfan anlayışı bize bilginin yalnızca zihne yığılmış malumat olmadığını, insanın varlığında ve yaşayışında karşılık bulması gerektiğini düşündürüyor.
Bir insan çok şey bilebilir. Ama nefsini tanımayabilir.
Bir insan çok kitap okuyabilir. Ama merhametten nasipsiz olabilir.
Bir insan dünyanın en itibarlı üniversitesinden mezun olabilir. Ama kendi milletinin derdini bilmeyebilir.
İşte bu sebeple maariften irfana geçişten söz ediyoruz.
Sezai Karakoç ve diriliş nesli
Dördüncü ismimiz Sezai Karakoç.
Onun diriliş düşüncesinde beni en çok etkileyen taraf, medeniyetin yalnızca geçmişte kalmış ihtişamlı bir hatıra olarak görülmemesidir.
Medeniyet yeniden inşa edilmesi gereken canlı bir hakikattir.
Diriliş Neslinin Âmentüsü etrafında düşündüğümüzde eğitim meselesi bambaşka bir derinlik kazanıyor.
Çünkü bir medeniyetin dirilişi, kendi insanını yetiştirebilmesiyle mümkündür.
Kendi insanını yetiştiremeyen bir medeniyet, başkalarının yetiştirdiği insan tiplerini taklit etmeye mahkûm kalabilir.
Burada sözünü ettiğimiz şey geçmişe dönerek orada yaşamak değildir.
Bilakis geçmişten alınan ruhla bugünü anlamak ve geleceği inşa etmektir.
Köklerinden beslenen fakat dallarını geleceğe uzatan bir maarif anlayışı…
İşte benim töreli eğitim tasavvurundan anladığım da budur.
Topçu’dan mesuliyeti, Mahir İz’den muallimlik ahlâkını, Cemil Meriç’ten irfanı ve zihnî bağımsızlığı, Sezai Karakoç’tan medeniyet dirilişi şuurunu alarak bir düşünce ufkuna açılmaktan bahsediyorum.
Bunları bir araya getirdiğimizde karşımıza çıkan temel mesele şudur:
Bilgili insan yetiştirmek başka, bilgiyi ahlâk ve hikmetle taşıyan şahsiyet yetiştirmek başkadır.
Bizim ihtiyacımız ikincisidir.
Elbette birincisini de ihtiva eden ikincisi…
Çünkü cehaleti yücelten bir irfan anlayışı olmaz.
İrfan, ilmin alternatifi değil; onun kemale ermiş hâlidir.
Vesselam…



