TÖRE TÖRT DÖRTLÜK
–Dört Kelimesine Dâir–
45 yıllık bereketli ömründe
kelimelerin ve sözlüklerin peşini hiç bırakmayan
töreli dostum merhum Asım Gültekin’in
aziz ve latif hâtırasına hürmetle…
Sayıların bir dili olduğu gibi, dillerin de sayıları anlama ve yorumlama tarzları vardır… Bunun, yaratılışın kevnî bir dil ve kâinâtın şaşmaz bir hesâb üzerinde bulunmasıyla alâkalı olduğunu söylemek mümkündür… “Ve ‘alleme Âdeme’l-esmâ’e kullehâ… (Ve –Allâh– Âdem’e bütün isimleri öğretti…)” (Bakara/31) âyetinin işâret ettiği üzere, Törütgen –Hâlık– Allâh, Âdem’i yarattıktan sonra ona bütün isimleri öğretirken, tabîî ki bütün sayıları da öğretmiş oldu… Hazret-i Âdem –aleyhisselâm–, Allâh’tan aldığı o töre bilgisini çocuklarına öğretti… Bu bilgilen(dir)me o minvalde devâm edegeldi…
Bu yazı, “dört” sayı isminin soylanma –iştikâk– ve anlamlanma serencâmına dâir bir denemeden ibârettir…
Asım Gültekin, vaktiyle yayımlanmış olan Birden Bine –Türkçede Sayıların Kökenine Dair Etimolojik Bir Yaklaşım– kitâbında, sözlüklerde ve Türkçe’nin etimolojisine dâir kaynaklarda “dört” kelimesinin kökeniyle alâkalı iknâ edici ipuçları, değerlendirmeler ve yorumlar bulunamadığından yakınmaktadır… Bir yandan dört kelimesinin –kendisine göre muhtemel– köklerini yoklarken öbür yandan da Türkiye Türkçesi’nde geçtiği kimi deyimleri zikreden Gültekin, şöyle bir sonuca ulaştığını söylemektedir:
“Dört’ün örtmek ile ilişkili olduğunu anlatmak için bu kadar yolu dolaştım durdum. (…) Tekrarlıyorum: Dört örtmek demektir. Bir nesne dörde ulaşınca tamamlanıyor, kapanıyor; bütüne ulaşıyor; sistemli bir hale geliyor.” (s. 38-39)
Türkçe sayı isimlerine dâir fikrî bir ameliyenin mahsûlü olan bu ifâdeler, bir düşünce derdinden doğması hasebiyle de tabîî ki kıymetlidir… Ammâ, Gültekin, bu tefekkür yolculuğunda, dört sayısına dâir kitâbî müktesebâtının şu hulâsası kılavuzluğunda yol almış olsaydı, kanâatimizce daha isâbetli bir etimolojik netîceye ulaşmış olabilirdi:
“İhvan-ı Safa Risalelerinin Sayılar bahsinde dördün açıklaması etkileyicidir.
Felsefi ilimler dört çeşittir: matematik, mantık, tabiat ilimleri ve ilahiyat ilimleri. Matematik ilimleri dörde ayrılır: aritmetik, geometri, astronomi ve müzik.
Pozitif tam sayılar dört basamakla sıralanır. Bunu şöyle anlatıyor İhvan-ı Safa Risaleleri: “Ey kardeşim, bilesin ki, pozitif tam sayılar dört basamakla aralanır: Birler, onlar, yüzler ve binler.”
Ve sonra
Şöyle ki; Şanı yüce Bârî, doğa işlerinin çoğunu dörderli olarak yapmıştır: örneğin sıcaklık, soğukluk, yaşlık, kuruluk şeklindeki dört hal;
Ateş, hava, su ve toprak şeklindeki dört unsur;
Ahlat-ı erbaadan kan, balgam, kara safra ve sarı safra olan dört karışım (hılt);
İlkbahar, yaz, sonbahar ve kış olan dört mevsim;
Dört yön doğu, batı, güney, kuzey;
Dört rüzgâr: Doğu Rüzgarı (sabâ) batı rüzgarı (debûr), güney rüzgarı ve kuzey rüzgarı;
Doğan, batan, sema kazığı (veted) ve yer kazığı şeklindeki dört kazık (Evtâd-ı Erbaa);
Madenler, bitkiler, hayvanlar ve insan şeklinde dört yaratılmış (mahluk).
Tabiatta aşkın olan şeyler dört basamak üzeredir. Birincisi Şanı yüce Bârî’dir, sonra onun altında küllî faâl akıl, sonra bunun altında küllî nefs ve bunun da altında “ilk madde” (el-heyulâ el-ûlâ) gelir. Bunların hiç biri cisim değildir.
Bilesin ki, birleriyle, onlarıyla, yüzleriyle, binleriyle ve artarak gideceğine kadar giden tüm sayıların, hepsinin aslı “bir”den “dört”e (1, 2, 3, 4) kadardır.
Benzer şekilde yazının (hatt) esasları dörttür ve diğer harfler de ondan terkib edilmiştir. “Dört köklü sayıların ilkidir”
Şeriat, tarikat yoldur varana; Hakikat, marifet ondan içeru.
Alem melekut alemi, ceberût alemi, nasut ve lahut alem olarak dörde ayrılmış.
Çocuk doğduktan 4 yıl 4 ay 4 gün sonra Kur’an öğrenmeye başlatılmış. Osmanlı buna Bed’i Besmele demiş.” (s. 36-37)
Evet, bu veciz hulâsanın kılavuzluğu, dört kelimesinin peşinde Gültekin’i daha sahih bir etimolojik menzile ulaştırabilirdi… Zîrâ, dört sayısına dâir madde madde sözü edilen bu esaslar, varlığın ezelî bir “töre” ve ebedî bir “törütme” ve “töreyiş” ilkesi üzerine var kılınışının, yaratılışının ve var oluşunun nizâmî düzenini beyân etmektedir… Görünen o ki, bu etimoloji denemesi dört kelimesinin kadim Türkistan’daki Kök Türkçe “tört” şeklinden hareket etmiş olsaydı, Gültekin’in dörtten töreye ulaşması hiç de zor olmayacaktı…
Töre dört sayısı üzerinedir…
“Töre” dedik, “törütme” ve “töreyiş” dedik…
Töz, tüzmek, tör, töre, törütmek, Törütgen, Törük; toz, türemek, türeyiş, düzmek, dizmek, düzen, tüzük, Türk gibi kelimelerden teşekkül eden dâireye, bir sayı ismi olan “tört” de yakışır; yânî, bu âileye dört kelimesini de katmak, bir bakıma, iştikâk duvarındaki bir boşluğun taşını âit olduğu yere koymak sayılır…
“Tört” yânî dört, tek tözden töre ilkesine göre türeyiş nizâmının esâsını belirten, safhalarının ana sütunlarını gösteren sayıdır… Bu yüzden olsa gerek, hem kâinâtın ve insânın yaratılışında ve hem de beşerî nizâmın te’sîs edilişinde dört unsur, dört rükün yâhut dört sütun esâsının cârî olduğu dikkat çekmektedir…
Kâinâtı, yânî Arş ve altındaki âlemlerin tamâmını “melâ’iketu’l-mukarrebîn” –yakın melekler– taşımaktadır ki, onların da en büyükleri dört adettir: Cebrâîl, Mîkâîl, Azrâîl, İsrâfîl… Bunlar, Arş’la Arz arasındaki bütün işleyişten mes’ûl ve mükellef “dört melek”tir… Tabîî, beşerî ve insânî bakımlardan, bir devridâim hâlinde kâinâtın nizâmı bu meleklerin uhdesine verilmiştir…
“E ve lem-yera’llezîne keferû enne’s-semâvâti ve’l-arza kânetâ retkan fe fetaknâhumâ ve ce‘alnâ mine’l-mâ’i kulle şey’in hayy e fe lâ-yu’minûn. (O kâfir olanlar, görmediler mi ki: göklerle yer bitişik bir halde iken biz onları ayırdık; canlı olan her şeyi sudan yarattık; hâlâ inanmıyorlar mı..?)” (Enbiyâ/30)
âyetinin de işâret ettiği üzere, tabîatın ve insan fıtratının temelinde su vardır; su (âb, mâ’) ile birlikte toprak (hâk, tıyn), hava (yil, bâd) ve âteş (od, nâr) de insânı oluşturan “anâsır-ı erba‘a”yı, yânî “dört öge”yi teşkîl eder… Denilebilir ki, bütün kâinât da bu dört unsur üzerine inşâ edilmiştir, yaratılmıştır…
İnsânın bir nizâm –düzen– ve mîzân –ölçü– esâsı üzerine, yânî en güzel kıvamda –“ahsen-i takvîm”– yaratılmış olması, yine dört unsurun eşsiz muvâzenesiyle –bir araya gelişteki ölçülülük– sağlanmıştır… Bu, “ahlât-ı erba‘a” yânî “dört hılt” tâbîr edilen, kan, balgam, safrâ, sevdâ adlı sıvıların, insâna has muayyen ölçülerde karışarak bir araya gelmelerinden kaynaklanan bir muvâzenedir…
Arş ile Arz arasında hakîkat safhasında –(d)evresinde– bulunan töre, Arz’da, yânî yeryüzünde nübüvvet safhasını idrâk etmiştir… Töre’nin, Âdem Ata’nın yeryüzüne gönderilmesi ile başlayan nübüvvet yânî peygamberlik safhası, bâzı peygamberlere Suhuf –sahîfeler– nâzil edilmiş olsa da, kitâbî –yazılı– anlamda “dört peygamber”e –hazret-i Dâvûd, hazret-i Mûsâ, hazret-i Îsâ, hazret-i Muhammed– indirilen şu “dört kitâb” üzerinden teblîğ edilmiş sayılır: Zebûr, Tevrât, İncîl, Kur’ân-ı Kerîm… Bu dört kitâb, töre kitâbıdır; dolayısıyla, töre’nin son kitâbı Kur’ân’dır… Ayrıca, önceki üç kitâbın hakîkatının ve hulâsasının Kur’ân’da mündemiç olduğu da kabûl edilir…
Târihte ilhâmını bu dört kitâbdan almış olan şifâhî her söz ve kitâbî her metin töreli vasfını hâizdir… Artık, bir sözün ve bir metnin töreli sayılabilmesi, ilhâmını Kur’ân’dan almasına bağlıdır; meselâ, Kutadgu Bilig, bir töreli şâheserdir… O kadar ki, Yûsuf Hâs Hâcib, eserini tasavvur ve inşâ ederken, her biri töreli insânî vasıfları temsîl eden “dört kahraman” kurgulamıştı: Küntogdı (Töre ve Adâlet), Aytoldı (Kut ve Saâdet), Ögdülmiş (Akıl ve İdrâk), Odgurmış (Zühd ve İbâdet)…
Töre’nin son kitâbı Kur’ân… Kur’ân’ın vahyinin Emîn muhâtabı ve nübüvvet zincîrinin son halkası hazret-i Muhammed Mustafâ –sallallâhu aleyhi ve sellem–… Ve onun “dört halîfe”si –çehâr yâr-ı güzîn–… Töre’nin nübüvvet sonrasındaki velâyet safhası dört halîfe ile başlamış, bütün velîler, dört halîfeden ilhâm almışlardır… Ayrıca, dört halîfenin temel İslâmî metinlerde “Hulefâ-yı Râşidîn” tâbîriyle birer râşid olarak nitelenmesi, onların her birinin, rüşdlerini bizâtihî hazret-i Peygamber’in irşâdıyla kazanmış birer mürşid olarak kabûl edilmesinden kaynaklanır… Balasagunlu Yûsuf, Kutadgu Bilig’in “Tört Sahâbenin Ögdisin Ayur” başlığı altında dört halîfeye övgü meyânında,
Bular erdi dîn hem şerî‘at köki
Bular yüdti kâfir munâfık yüki
Bu tört eş mana tört tadu tegturur
Tüzülse tadu çın tiriglik bolur
[Bunlar, dîn ve şerîatın esâsıydı; kâfirlerin ve münâfıkların yükünü –ezâsını– bunlar çektiler… Bu dört arkadaş, bana “dört öge” gibi gelir; ögeler düzen içerisinde olursa hakîkî dirlik olur…]
beyitleriyle ifâde etmektedir ki, bu dört halîfe, dînî hayâtın ve şer‘î nizâmın anâsır-ı erba‘ası, yânî dört ögesidir… Kezâ bu beyitlerde îmâ edilmektedir ki, şer‘î nizâmın hâkim olduğu bir dînî hayâtın dirlik ve düzeni, bu dört halîfenin her birini aynı hürmet ve muhabbet dâiresinde kabûl etmekle kâim ve dâim olur…
Töre’nin velâyet safhasında, şu “dört kapı”ya işâret edilmektedir: Şerî‘at, tarîkat, hakîkat, ma‘rifet… Her biri diğerine açılan bu dört kapıdan çıkan yollarla çeşitli menzillere varılır ve çeşitli makamlara –kırk makâm– erişilir… Söztörenin büyük şâiri Yûnus Emre der ki:
Şerî‘at tarîkat yoldur varana
Hakîkat ma‘rifet andan içeru…
Töre yoludur, bu yollar; töre menzilleridir, o menziller… Ve, Yahyâ Kemâl Beyatlı’nın söyleyişiyle,
Ömrü oldukça yürür her yolcu
Varmadan menzile bir yerde ölür…
Söztöreye göre, kelâmın “dört tabaka”sı vardır: Lafız, ma‘nâ, murâd, mazmûn… Bir de, bütün bu kelâm tabakalarından geçilerek ulaşılması arzû edilen nihâyî menzil, söz kızılelması var: Mazmûnun mazmûnu…
Oniki aydan müteşekkil bir yılın, –tabîatın iklim husûsiyetleri bakımından– “dört mevsim”e taksîm edilmiş olması da mânîdardır: Bahâr, yaz, güz, kış… Âdetâ, insan ömrünün “dört safha”sıdır bu: Doğum, olgunlaşma, yaşlanma, ölüm…
Bir aylık zaman diliminin, –yedişer günlük– “dört hafta” esâsına göre tanzîm edilmesi de töre’nin, müşterek zaman tasavvurundaki bir başka yansıması şeklinde yorumlanabilir…
Töre düzenini, yânî nizâm-ı âlemi kâmil bir şekilde te’sîs etmeyi şiâr edinmiş görünen Osmanlı Devleti’nin “dîn ü devlet ve mülk ü millet” terkîbiyle ifâde edilen resmî mefkûresi de “dört sütun” üzerine kurulmuştur: Dîn, devlet, mülk, millet… Selçuklu’ya kadarki Türk devletlerinde “il ve töre” tâbîriyle anılan bu esas, Osmanlı’da gelişerek “töre”nin “dîn ü devlet” ve “il”in de “mülk ü millet” hâlini almasıyla bir resmî mefkûreye dönüşmüştür… Günümüz Türkiye’sinde ise, T.C. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın “râbi‘a işâreti”yle temsîl edilen bu dört sütun, “tek millet, tek bayrak, tek vatan, tek devlet” olarak isimlendirilmekte, tanımlanmaktadır…
Töreli mîmârînin yeryüzündeki ilk binâsı olan Kâ‘be, “dört köşe”li –dikdörtgen– olarak inşâ edilmiştir; el’ân ise, kare bir zemîn üzerinde “dört köşe” ve “dört duvar”dan müteşekkil bir “küp” (<kû‘b) şeklindedir… Kezâ, Mescid-i Nebevî de dörtgen bir zeminde, dört köşe ve dört duvar üzerine inşâ edilmiş idi… Osmanlı kubbeli câmi mîmârîsinin de dört köşe ve “dört sütun” esâsı üzerine geliştiğini söylemek yanlış olmaz… Öte yandan, “devletin idâre edildiği yüksek yer, hâkânın oturduğu saray” anlamına gelen “tör” (<tor) kelimesi de “dört duvarlı, dört köşeli, dört başı mâmur” bir yeri ifâde etmektedir…
Maârif… Yânî, şerî‘at, tarîkat ve hakîkat eşiklerinden geçildikten sonra girilen “ma‘rifet”ler kapısı… Yânî, şerî‘atsız, tarîkatsız, hakîkatsız maârif olmaz; töre böyledir… Maârife, yânî, töreli tâlim ve terbiye usûlüne göre, bir çocuk “dört yıl, dört ay, dört gün”lük iken –mürekkep yalar– mektebe başlar; törede hikmet vardır… [Acabâ, Türk millî eğitimine 4+4+4 düzeni getirilmesinde bu maârif töresinden ilhâm alınmış olabilir mi..? Bilmiyorum, emin değilim..!]
Hâsıl-ı kelâm ve hulâsa-yı merâm…
Bu töre medeniyetinin hemen her köşesinde, hemen her noktasında, kitaplarında, masallarında, şiirlerinde, atasözlerinde, dört ile katlarını ifâde eden sekiz, oniki, onaltı, kırk gibi sayıların, kâinâtın yaratılış ve yaşatılış töresine dâir ezelî-ebedî nizâmı ifâde edip yorumlarken görebilmek mümkündür… Çoğu zaman sığ mülâhazalarla, gelişigüzel bir şekilde kalıplaştığı düşünülerek “formel sayı” şeklinde nitelenen –kırk gibi– sayıların mânâları, esâsında daha derin anlam tabakalarında aranmalıdır…
Söz daha da uzatılmak istenirse, gökyüzünden yeryüzüne, tabîattan beşeriyete, matematikten mûsıkîye, mantıktan hendeseye her biri hayâtın bir vechesine bakan bu “tört öge”lerin yâhut “töreli dörtlü”lerin sayısını artırmak da mümkün olur… Kıssadan hisse şudur: “Törütmek” –yaratmak– fiilinden türemiş olan ve “tört” isminden gelen “dört” kelimesi, “töre”nin mümessili bir sayıyı ifâde etmektedir…
Töre’nin yegâne sâhibi Allâh, bütün sayılarla berâber dörtün de Rabb’idir… Allâh, dîn ü devletimizi dört dörtlük, mülk ü milletimizi de dört başı mâmûr eylesin… Âmîn…
Abdülkadir Dağlar
